Um of Werd, de nieuwe Ik Proat Plat column
Dizze keer nim ik jim weer met op n stukje van één van mien kuiertochten.
Vanòf Noordhörn goan we over de Spanjaarsdiek en e Olle Diek. Dit wadden vroeger de dieken die de zee tegen holden mosten. Nou is t allemoal laand met hier en doar schoapen of koeien. Dan kom ik op t fietspadje noar de Piloersemabörg. n Olle börg met n gracht der om henne en ien t appelhof n romantisch prieeltje.
Doar heb ik even n pooske zeten. Ik woande mij n bewoonster van e börg ien vroegere tieden met natuurlek een knappe en rieke börgheer. Heerlek dat dagdreumen, mor je kommen der niet verder met, dus mor weer ien e benen. De Piloersemabörg is nou n Bed en Breakfast, wat dat betreft zol ik der wel n pooske wonen kinnen.
Over de lange oprieloan met de hoge bomen woar deur de harde wind heul wat takken ofwaait binnen, goan we de weg oversteken noar de Fransumerweg. Dit is n smal doodlopend wegje wat uutkomt bij de kerk van Fraansum (foto: Beeldbank Groningen). Aan dit wegje stijt mor één boerderij. De boer komt me toevalleg achterop rieden ien n olle auto. t Roamke komt noar beneden, hij zit dudelek verlegen om n proatje. Toen er volledeg op e hoogte was, woar ik weg kwam en woar ik hin ging, gaf er gas en ree deur noar zien boerderij. n Schofke loater liep ik de wierde op woar de kerk stijt. Tegenover de kerk stijt n huus uut 1900 en ten oosten van e kerk stijt n kop-hals-romp boerderij, een rieksmonument. En dat is heul Fraansum, mor et is toch n biezunder plakje met geschiedenis.
Ik kom ok uut n dörp woarvan de noam eindegt op um. Der binnen zulfs 37 dörpen en gehuchten ien Grunnen die eindegen op um. Wat geft dat aan, as n ploatsnoam op um eindegt? Ien t geval van Fraansum betekent et dat et gebied omringt wordt deur n sloot. Der binnen nou nog restanten van die olle ringsloot te zien.
De kerk van Fraansum werd sticht deur de monniken van Aduard. Ien 1948 stonden der nog 29 huzen om de wierde en der wonende 170 minsen. De huzen en minsen binnen doar, op n poar noa, allemoal verdwenen. Minsen wollen zich ok niet vestigen ien dit ofgelegen gebied met rondom natte hooilanden. En doar komt bij dat et ien e winter host niet te berieken was. Dat zol n reden weden kinnen dat et dörp nooit groter worden is. De wierde het tegenwoordeg n hoogte van 3,4 meter boven NAP.
Ien 1601 gingen de kerken van Fraansum en Den Ham soamenwarken. De diensten werden meest holden ien e kerk van Den Ham. Bij de leste dienst kwam er mor één kerkganger opdoagen. Dominee wol hum noar huus sturen, mor dat ging niet deur. Dominee’s mosten preken of dat nou veur 100 minsen was of veur één. De predikant ging akkoord onder één veurwoarde, dat de man beloofde om flink hard met te zingen.
t Kerkje van Fraansum werd niet meer onderholden en roakte heulemoal overwoekerd. De olle holten kerkbanken binnen vergoan mor de bakstenen preekstoel is beholden bleven.
Ien 1950 is de kerk, met subsidie restaureerd en sinds 1971 ien bezit van St. Groninger Kerken. De Vroedschap Fraansum het et beheer over et gebouw.
De bakstenen preekstoel is bouwd omstreeks 1500 en de enege ien Grunnen. Zulfs de oldste van de drie bakstenen preekstoelen die er nog ien Nederland binnen. Eerst zat er ok nog n klankbord boven. Zo’n klankbord diende der veur om t geluud beter de kerk ien te kriegen. Et klankbord is noar t openluchtmuseum ien Arnhem goan. Al dizze wetenswoardegheden wist ik niet toen ik, as n dominee, op e bakstenen preekstoel uut e Middeleeuwen poseerde.
Nog even weer terugkommen op al die dörpkes met um op t enne. Ploatsnoamen met op t uutenne um binnen voak al veur t joar 1000 noa Chr. ontstoan. Um betekent heem, of et geft aan dat je ergens bij heuren. Mien dörp Doezum, vroeger genoamd Dosum, geft aan dat et n heem of nederzetting west het. Do of Does betekent dat et n moerassege wildernis met struken en bomen is.
De kuiertocht gijt verder over n fietspad om de wierde hinne, dit was vroeger n old kerkpad, en lopt noar t gehucht Beswerd. t Valt op dat ien dizze hoek van onze gemeente veul ploatsnoamen eindigen op werd, zoas Feerwerd, Garnwerd, Auwerd, Joeswerd. Werd duud er op dat et dörp op n wierde stijt. n Poar weken leden stond ien e kraant dat er n onbekende wierde ontdekt is vlak boven Bedum. De vondsten ien e wierde binnen onderzöcht en t bliekt dat er n poar honderd joar leden een huus op stoan het. Hier woonde een boerenfamilie die n kalvermesterij beheerde. Biezunder toch. Zo goan mien kuiertochten deur t Grunneger laand en ontdek ik steeds wat biezunders, wat nijs of wat olds, dat ik dan weer met jim deel.
Leneke Struiksma
Mientje: ‘De preek is belangrieker dan et aantal luusteroars!’
