Vlas zoas et was
De vlasteelt komt weerom noar Grunnen. De mooie blauw-witte velden sieren vannijs delen van t Grunneger laand. Vlas is n biezunder gewas, t is mooi om te zien, t het weineg wotter neudeg en t is goed veur de bodem. Eerder was vlas dan ok n belangriek product veur de boer, mor wel slim bewaarkelek en toen de nylon vezels ien omloop kwammen roek vlas ien t verdomhoekje.
Mor t is herontdekt en t kin wel es n blievertje worden. De leste vief joar binnen der met succes teeltproeven doan, want der wordt al weer 65 bunder vlas zaaid. Vlas is goed noast andere gewassen te ploatsen en op veul manieren te bruken. Denk mor aan de duurzoame kledingmerken. en ok andere sectoren hemmen de veurdelen van e vlasvezel ontdekt. t Is geschikt as isoloatiematerioal, mor denk ok aan e hockeystick, linoleum en bio-based vaarfstoffen.
De olle Egyptenoaren teelden al vlas, want e mummies werden immers ien linnen doeken opboard. Men denkt dat al ver doarveur (wel 10.000 joar terug) vlas verbouwd werd. Ok ien Grunnen werd et al vroeg verbouwd. Ien t wierdengebied rondom Ezinge binnen meerdere resten van zoaden en gereedschappen vonden, die één ding dudelek moaken, hier was vlas! De plantjes hemmen et vast stoer had ien e stevege zeewiend en e zwoare klei, want meestieds wordt vlas op wat lichtere klei en zavel (grof zand of kiezelzand) zet. Veul vlasteelt was er ien e middeleeuwen ien Frankriek en Vlaanderen. De bekende linnenindustrie van ploatsen as Tielt, Gent en Kortrijk bloeide ien 18e en 19e eeuw op en de stof was bekend over de hiele wereld.
Ien e negentiende eeuw werd er veul vlas verbouwd, want de teelt was weineg gevoeleg veur ziekte. Bovendien zörgde et bewaarken van vlas der veur dat er ien e winter wat cinten te verdienen wadden veur de boerenarbeiders. As et vlas uutbloeid was, bleven der zoaddeuzen over, die mosten dan eerst riepen. As et riep wadden werd et vlas met e hand uut e grond trokken. De steel most hiel blieven, want dan kreeg je n mooie lange vezels.
Noa et dreugen begon het ‘repelen’, woarbij de bladjes en zoaddeuzen van e steel hoald werden. Doarnoa kwam et ‘roten’. De plantjes werden ien wotter gooid om te gisten. De zachte delen van t vlas verginnen en dan werd et makkeleker om et vlas te ‘braken’. Dan werden de vezels uut e stengels hoald en kon et sponnen en tot linnen weefd worden.
Dit intensieve handwaark werd veural ien e wintertied doan, sums thuus, mor ok wel ien broakhokken. Ien et broakhok kwammen groepkes waarklu bijnander om et waark soamen en onder leiding te doen. t Was gien pretje om ien t vlas te waarken. t Was duuster op e waarkvloer en der was host gien verwarming om van frisse lucht mor te zwiegen.
Bij et waark kwam een boel stof en gassen vrij en et stonk sums behoorlek. Gien wonder dat veul arbeiders last van e longen kregen en voak stierven aan TBC.
De vlasbouw kwan van 1850 tot 1950 veural ien t noordoosten van Friesland en ien delen van West-Grunnen veur. Tien procent van e grond, ruum 3500 bunder, was vlas, voak op grond dat huurd was deur ‘vlasboazen’ uut Holland. Et verwaarken van vlas tot linnen was veural n Friese zoak. Rond 1912 wadden der meer dan 2500 broakhokken of zwengelketen. Veur landarbeiders, die ien e winter voak waarkloos wadden, kwammen der waarkverschaffings-projecten ien e vlasbouw.
Ok rondom Griepskerk was vlasbouw. De kwoaie klei was n goeie bodem veur t plantje, mor t kon best stoer weden om t gewas weer hiel uut e klei te trekken. Rond 1850 was er al waarkverschaffing ien e gemeente en loater stond er n vlasschuur aan e Jonkersloan. Elk dörp ien e gemeente had n eigen vlascommissie en rond 1900 waarkten der zo’n 60 man ien e waarkverschaffing. Denk mor niet dat et n vetpot was, de gemeente most er voak geld op toe leggen.
De telers van vlas hadden zich verenigd ien e ‘Cooperatieve Vereniging tot exploitatie van machines en werktuigen ten behoeve van de vlasteelt en vlasbewerking’. Ze hadden een machine ien bezit ‘De vlasknopbreker’, die de leden brukten om knoppen machinoal van et vlas te verwijderen. t Huishoudelijk Reglement is kört en doarien werd et gebruuk, de kosten en e verantwoordelijkheden regeld. Oldere mannen uut e buurt van Griepskerk kinnen zich heugen dat ze achter ‘De Vlasknopbreker’ liepen. Dus zo lang is et ok weer niet leden.
Wel n keer zien wil hoe et vroeger was, kin n bezoekje brengen aan n old broakhok ien Ee. Dat is ienricht as museum (https://www.itbraakhok.nl/) en geft n goed beeld van t waark. Aans eefkes wachten tot aankommend zummer en dan een ritje moaken richting Kloosterburen en omgeving. Doar stijt et gewas dan ien bloei.
Geert Zijlstra
Mientje: ‘Eén n vlassen board aan doen!’
