Ik Proat Plat: brand
As je tegenwoordeg noar t nijs kieken liekt et wel of der veul voaker panden opbranden dan vroeger. t Gebeurt ok veul voaker dat et aanstoken wordt. Dat was vroeger ok wel es zo, mor dat was n uutzundering. Tegenwoordeg is dat schering en ienslag. Aansloagen met zwoar vuurwark of andere explosieven is aan e orde van e dag. As zuks joaren leden verteld wer dan zeden de mensen: Zeker ien Amerikoa.
Veur mien gevoel wadden der joaren leden veul meer branden die ontstoan binnen deur bliksemienslag. Nou binnen der natuurlek ok veul meer gebouwen die beveiligd binnen met bliksemòfleiders. Wat ik wel zeker wiet is dat er ien mien jeugd veul mensen bang wadden veur onweer. Bij zwoar weer werden ien e meeste huusholdens de kiender van boven hoald. Ze mochten op n kermisberre ien e koamer verder sloapen, mor bij bliksemienslag kon elkeneen vlugger uut huus kommmen. Bij veul minsen kwam der n lap stof over de spiegel en over de koperen pomp. De gerdienen mosten dicht en je mochten niet bij t roam kommen. Sums zatten pappe, moeke en e kiender om e toavel met ien t midden op e toavel een blikken trommel, geldkist, linnen tas en sums zelfs n melkbus met verzekeringspapieren en dergeleke. Hier ien e buurt was n huusholding die met z’n allen ien e gang stonden. Ruggen tegen de muur en pappe met et geldkistje onder de arm.
Ien die tied kwam brand deur hooibroei ok regelmoateg veur. Tegenwoordeg duurt et hooien van n stuk land n poar doagen. Toen meerdere weken. Eerst maaien, dan schudden, dan ien wierskes en dan ien oppers. En dat verschillende keren achter mekoar. t Hooi kwam niet ien pakjes mor wer lös op e woagen loaden. t Was n kunst om dat goed veur mekoar te kriegen.De bienstok kwam over t hooi en vervolgens ging de rit op e boerderij aan. Doar kwam t meestal ien e schuur. As t spul doar optast was most et, et liefst n beetje broeien, want dan kwam er gien schimmel ien. Broeide et te veul dan werd et gevoarlek want dan was de kans groot dat de boel ien e brand vloog. As de boer rook dat de bult te warm werd dan kwam meestal de hooiroeder van e Onderlinge brandverzekering. Die stak op verschillende plakken de hooiroede ien t hooi. As t op n bepoald plak te warm was mos de bult (gedeeltelek) uutmekoar. Sums werd er ok n gedeelte uuthoald met behulp van n harpoen. Hiel voak ston de brandweer dan al kloar, want a-der zuurstof bij kwam wolt nog wel es branden. Was de boer te loat dan had er n grote kans dat de hiele boerderij òffikte (Foto: Beeldbank Groningen, D. v.d Veen, Schuurbrand Zevenhuizen).
Et gebeurde ok, dat met noame boerderijen ien e brand vlogen op n manier die tegenwoordeg niet makkelek nog n keer gebeuren zal. De boeren hadden nog wel es n wienddikke koe. Dat betekent dat er veul gasvörming was. Dat kon op twee manieren verholpen worden: De veearts dee n slang ien e moag van e koe of hij stak n zogenoamde trocard deur de buukwand en zo liep t gas der uut. Hier zat veul methaan ien en dat wol prima branden. De veearts von t ok wel leuk om dat n keer te demonstreren. Sums ging et mis en vatte et hooi vlam en der binnen ok boerderijen deur òfbrand. Dat gebeurde niet allinneg hier, mor bijveurbeeld ok ien e Achterhoek. De band “Normaal” het er nog n lied over moakt. De eerste 3 coupletten binnen:
Wied in ‘t rond, doar wordt geheurd
Wat d’r in Harreveld is gebeurd
‘n Koe die deur op den deale stond
Had van ‘t gas ‘n dikke kont
De veearts wier d’r bi-j gehaald
Dat hef den boer mooi duur betaald
Toen den man ‘n proefjen nam
Stond ‘t hele spul in vuur en vlam
Moar de boer maken zich neet naa’
Verzekering dekken toch de schaa’
‘t Is nog steeds niet veur mekaar
Now is hi-j alles kwiet en dat is raar
Hoe t doar met de schoade òflopen is wiet ik niet, mor hier ien e buurt mos n veearts et zelf ophoesten. De verzekering het niet uutbetoald omdat de veearts een onverantwoord risico nommen het en hij de gevolgen wieten kon.
De veearts uut Lichtenvoorde die ien Harreveld de koe behandelde mos veur de rechtbank verschienen. De man kreeg n dikke bekeuring “wegens laakbare vorm van onzorgvuldigheid”. Tiedens behandeling van e zoak kwam noar veuren dat n koe wel 500 liter brandboar gas (een mengsel van methaan en koolzuur) per dag produceert. De rechtbankpresident zee ”Wat zouden we een energie kunnen besparen als we een methode vonden om koeiewind op te vangen”. t Energie bespoaren het dus al langer ien e belangstelling stoan dan wij sums denken.
Henk Wierenga
Mientje: “Die is zo giereg as de braand!”
