Van vroege stemmers tot een uitdagende politieke puzzel: kiest VZ voor een lokale coalitie?

WESTERKWARTIER – Het begon met het zachte krassen van rode potloden en eindigde met stevige handdrukken en voorzichtige glimlachen. In een paar dagen tijd voltrok zich in Westerkwartier het volledige verkiezingsdrama: van vroege stemmers en oplopende spanning tot een nieuwe politieke werkelijkheid waarin oude tegenstellingen plaatsmaken voor nieuwe kansen. De kiezer heeft gesproken – en nu begint het echte werk.

De verkiezingsdag begon woensdag al vroeg in het gemeentehuis van Grootegast, waar de stemming er rond negen uur ‘s ochtends al goed in zat. Zo’n zestig vroege kiezers hadden toen het rode potlood al gehanteerd, onder wie burgemeester Ard van der Tuuk. Voor hem was het het startschot van een ware monstertocht: samen met griffier Onno de Vries reisde hij langs 59 stembureaus om de vrijwilligers persoonlijk te bedanken.

Op de stembureaus zelf heerste de hele dag een uitstekende sfeer. Tussen het controleren van identiteitsbewijzen en het uitdelen van stembiljetten was er volop ruimte voor een glimlach. Hoewel vrijwilligers overdag nog opmerkten dat de animo leek achter te blijven bij landelijke verkiezingen, bleek de vrees voor een lage opkomst ongegrond. De gemeente noteerde uiteindelijk een mooi opkomstpercentage van 60%, wat hoger is dan vier jaar geleden.

Zodra de stembussen om negen uur ‘s avonds sloten, verplaatste het zwaartepunt zich naar De Postwagen in Tolbert voor de uitslagenavond. Lokale politici, campagnevoerders en belangstellenden verzamelden zich in een opvallend gemoedelijke sfeer, muzikaal omlijst door de band Lang en Gelukkig. Toch zorgde het wachten op de uitslagen voor knetterende zenuwen.

Rond tien voor tien tekende zich, na het tellen van de eerste tien stembureaus, een keiharde trend af: VZ schoot uit de startblokken. Tegen kwart voor elf ontspon zich bovendien een bloedstollende strijd in het middenveld tussen de ChristenUnie en het CDA. Kort voor middernacht nam burgemeester Van der Tuuk in een inmiddels geladen zaal het woord voor de ontknoping. De voorlopige verdeling laat zien hoe de kaarten in de gemeenteraad, die in totaal 33 zetels telt, precies zijn geschud. VZ Westerkwartier behoudt de leiding als grootste partij met acht zetels, op de voet gevolgd door grote winnaar Sterk Westerkwartier en de stabiele factor GroenLinks/PvdA, die beide goed zijn voor zes zetels. De ChristenUnie neemt vier zetels in beslag en wint daarmee nipt van het CDA en de VVD, die er elk drie bemachtigen. De Christen Unie en het CDA lagen qua aantal stemmen heel dicht bij elkaar (CU 3407 en CDA 3358). Voor de CU was dat net genoeg voor 4 zetels, terwijl het CDA daar maar weinig stemmen voor tekort kwam. Zoals bekend heeft de lijsstrekker van het CDA zich teruggetrokken. Hij werd wel verkozen, maar de nummer vier van de lijst zal een plaats opschuiven en een raadszetel gaan innemen. Tot slot behoudt D66 haar twee zetels en schrijft de SGP lokale geschiedenis door als nieuwkomer met één zetel de raad te betreden.

De ‘day after’: focus op kwaliteit en verzoening

Na het feestgedruis in de nacht, startte donderdagochtend in de Topsporthal in Leek de ‘day after’ met de centrale telling. Waar ‘s nachts op partijniveau werd geteld, werd er nu in opperste concentratie en stilte naar de voorkeursstemmen gekeken. Via het vier-ogen-principe werkten vrijwilligers zorgvuldig alle lijsten af. “We voelen die verantwoordelijkheid natuurlijk wel,” benadrukte projectleider Greetje Buiter. “We gaan voor kwaliteit.”

Terwijl de stemmen werden geteld, drong de politieke realiteit langzaam door. Dat VZ terugzakt van tien naar acht zetels, drukt de pret niet bij lijsttrekker Richard Lamberst: “Ik ben een tevreden man.” Ook bij Anneke Laan, lijsttrekker van Sterk Westerkwartier dat verdubbelde van drie naar zes zetels, is de vreugde groot. De uitslag dwingt deze twee lokale grootmachten om met elkaar in gesprek te gaan, ondanks recente frictie. VZ kwam afgelopen weekend in opspraak toen bleek dat partijgenoten in een appgroep cartoons hadden verspreid over Sterk-lijsttrekker Geertje Dijkstra-Jacobi. Sterk boycotte daarop het slotdebat met VZ. Inmiddels is de lucht echter geklaard. 

Blik op het duidingsdebat

Vrijdag 20 maart organiseerde de gemeente het duidingsdebat in Zuidhorn. Daarin nam VZ als grootste partij het voortouw. Wat Lamberst betreft staat niets een lokale coalitie in de weg en moet de informateur met een open vizier het gesprek aangaan met alle acht partijen. “Ik zie een puzzel die je wel op honderd manieren kan leggen.” Laan benadrukt dat Sterk met zes zetels een serieuze partner aan tafel is, maar waakt voor te veel compromissen. “In de coalitie meedoen, daar gaan we voor. Maar we zullen niet de helft van ons verkiezingsprogramma willen wegstrepen.” GroenLinks/PvdA keek met een dubbel gevoel terug, terwijl de ChristenUnie sprak van een nieuwe realiteit. Het CDA benadrukte het belang van balans en een constructieve rol, en de VVD wees op een duidelijke beweging naar rechts en wil meebesturen. D66 staat open voor zowel coalitie als oppositie en pleit voor een divers college. Nieuwkomer SGP sprak van dankbaarheid en ziet ruimte voor een rechtse coalitie.

Informateur Marcel Thijsen (burgemeester van de gemeente Tynaarlo en ook vier jaar geleden informateur in Westerkwartier) start gesprekken met alle partijen en rapporteert aan de raad. Met het gepresenteerde groenboek als inhoudelijke basis begint nu het vormen van een nieuwe coalitie.

Als opnieuw Sterk Westerkwartier als lokale partij met VZ plaatsneemt in de coalitie komt het zetelaantal al uit op 14 zetels. Om tot een meerderheid te komen is een partij met minstens 3 zetels dan al voldoende. Maar de samenwerking met Gr. Links/ PvdA is goed bevallen en lijkt daardoor kansrijk voor continuering. Met deze huidige coalitiepartner komen de twee lokale partijen al uit op een meerderheid met 20 zetels. De afgelopen vier jaren was er sprake van een coalitie van vier partijen, die samen goed waren voor 26 van de 33 zetels. Die forse meerderheid ten opzichte van slechts 7 zetels voor de oppositie wordt intussen in beide kampen wat als onwenselijk gezien en benoemd. Het zou daarom zo maar kunnen dat wordt aangestuurd op een coalitie waarbij deze verschillen minder groot zullen zijn. Mocht Sterk Westerkwartier toch buitenspel komen te staan, dan hebben de huidige coalitiepartijen VZ, Gr. Links/ PvdA en de CU een meerderheid van 18 zetels. Maar zonder de CU en wel met het CDA of VVD, betekent dat er ook een weliswaar krappe meerderheid van 17 zetels is.

Voorkeursstemmen

Om met voorkeursstemmen verkozen te worden, is officiële regel dat iemand meer dan 25% van de kiesdeler moet halen. Minimaal 232 stemmen betekent dat. Er zijn slechts twee partijen waarin deze situatie voorkomt. Binnenin VZ Westerkwartier betekent dit dat nummer 8 op de lijst Mark Scheeringa een raadszetel aan zijn neus voorbij ziet gaan. Anneke Wijnalda-Westerhof, de nummer 13 van VZ, is met voorkeursstemmen verkozen. Binnen de VVD komt Zwanet Oosterhof, de nummer drie op de lijst, niet in aanmerking voor de raadszetel. Eise-Tonnis de Vries, die op plek 5 stond, is met voorkeursstemmen verkozen.  

Van de huidige 33 Raadsleden zijn er 20 herkozen. Er kunnen nog gekozen raadsleden doorschuiven naar de post van wethouder en kandidaten van de kieslijst kunnen dan worden doorgeschoven naar een raadszetel. In de nieuwe Gemeenteraad zullen naar verwachting 13 á 15 nieuwe gezichten plaatsnemen. Met de entree van meer dan 10 nieuwelingen is er nogal sprake van verjonging en daarmee naar verwachting ook van nieuw elan. Dit is een gunstig teken, want naast kortetermijnpolitiek moet er vooral ook naar de langere termijn gekeken worden en de stem van de komende generatie behoort daarin door te klinken.