Motten
Ien t Westerkwartiers kin et woord ‘motten’ meerdere betekenissen hemmen, as je t uutspreken met e dovve o-klank dan betekent et knoeien ien e zin van morsen. Mor een aandere betekenis, en een veul bekendere, is as je last van motten hemmen. Dat bennen vlindertjes die nogal wat schoade aanbrengen kinnen. Iemand die doar wat vanòf wist was Dorus, die moek er n liedje over dat elk wel kent, “Er zaten twee motten, in m’n ouwe jas”, n klassieker die de eeuwen trotseert, want et is weer opnij uutbrocht deur Gerard Joling en t is nou een hit op TikTok.
En die motten die werden vroeger te vuur en te zwoard bestreden deur onze opoes, as je doar de kleerkastdeur opentrokken dan kwam je zo’n starke, zwieneboerachtege lucht ien e mude, want ze had de kast vol leggen met kamfer ballen. Kamfer ballen. Ze werden moakt van e eulie van n kamferboom. Dat is n boom uut Azië, femilie van e laurier. 60% Kamfereulie, een etherische eulie (vluchteg rukend) die rold werd ien e hars van e kamferboom. Die ballen werden duzenden joaren laank bruukt om motten te weren uut kleding en andere textiel, mor de rieke doames brukende ze ok ien kettings en andere versiersels om tieken en luzen te weren. Kamfer ballen hemmen de eigenschap om te verdampen, zunder dat ze vloeiboar worden. Dreug verdampen dus. Loater, ien e 19e eeuw werd et vanwege de grote vroag voak vervongen deur et goedkope naftaleen dat ze uut steenkoolteer hoalende. Tegenwoordeg wordt et nog bruukt ien krudenbitters en ok ien zalfkes tegen jeuk. t Is mor even dat je t wieten.
Woar ofdat we de leste joaren slim last van hemmen is de buxusmot. t Is alderverschrikkelekst. Overal ien e tunen zie je de ravage van koale buxussen, vol met rag en ellende. Ik heb geluk had, ien mien tuun stijt gien buxus omdat mien vrouw der absoluut niet van holdt. Veural niet van die onnatuurlek knipte bossen. Mor verder zit et overal. En bestrieden valt niet met. As je zuken noar methodes om te bestrieden dan lees je overal hetzulfde, NIET spuiten met vergif, want dan goan der hiel veul vogeltjes dood die de rupen van e buxus opvreten. Dus is zörgen veur veul gevogelte wel n oplössing. Pieken ien e tuun is ok n goed idee. Òfspuiten met e hogedrukspuit kin ok, wel eerst even kieken of er ok nustjes ien e struuk zitten, aans mol je op die manier weer vogelplezier. En alle doagen handmoateg roepen en poppen van e plant òfhoalen. Das n barg wark, mor t helpt wel. Op zich kin e buxus wel wat hemmen, as allinneg de bladjes der of binnen dan lopt de plant wel weer opnij uut.
Nou is t zo dat e buxusmot nog niet zo laank ien ons land veurkomt. Doarom kreeg de mot ok zoveul kans, want de natuurleke vijanden hadden et nog niet ontdekt. Dat wordt langzoamerhand wel beter. Der bennen nogal wat van die vijanden, oksters, kauwen, spitsmuzen en sluupwespen. As wij met zien allen nou n bietje goed met e natuur omgoan en zörgen de we niet te veul insecten dood moaken, vogels en aander gedierte de kans geven om te leven, dan gijt e natuur et uut zichzulf wel regeln. Ja, en wat ik ien mien onderzuuk nargens tegenkwam dat wadden de motten ballen. Zol dat niet helpen kinnen? Onder of ien e struuk zörgen veur opoes luchtje en kloar is Kees (Foto: Beeldbank Groningen, Strakke heegjes ien old Nijhoof).
Piet de Vries
Mientje: As er mot met mie wil, dan kin er et kriegen.
