Ik Proat Plat: Jan en de duzend jaar van Moarum
Jan wist niet hoe et gebeurd was. Op n mistege mörgen rond et joar 1026 zette hij n stap over n nat stukje grond en strukelde, toen hij overenne krabbelde was de tied zulf zien reisgenoot worden.
Hij ston op n zandrug ien wat loater Moarum hieten zol. Om hum hin lagen moerassen, veenvelden en kronkelende wotterlopen. Her en der stonden een poar boerderijen van holt en leem. t Was stil, op et roepen van vogels noa.
“Is dit alles?” vroeg Jan aan n boer.
“Voorleupig wel,” antwoordde die lachend.
Jan wist niet dat hij noar één van de oldste nederzettings van et Vredewold keek. Ien dizze tied begonnen minsen zich weer blievend te vestigen op de hogere zandgronden tussen de uutgestrekte veengebieden. De eerste bewoners levende langs woaterlopen zoas de Oude Riet en et loatere Oude Diep.
Twee eeuwen loater wandelde Jan opnij deur t zulfde gebied.
Et dörp was groder worden. Der liepen zandreden tussen boerderijen en akkers. Ien t dörp zag er n metseloars drok aan t wark. “Wat bouwen jim?” vroeg er.
“Een kerk van baksteen.” Jan keek hum de ogen uut. Een stenen gebouw leek hum host onsterfelek. En eiglek ha-der geliek. De kerk van Moarum heurt nog altied tot de oldste bakstenen kerken van Grunnen. t Oldste deel, et koor, werd bouwd ien e tweede helft van e twaalfde eeuw.
De eeuwen gingen veurbij asof et seizoenen wadden.
Jan zag hoe monniken en nonnen ien e omgeving land ontgonnen. Hij zag hoe bewoners sloten groeven om t wotter òf te voeren en hoe t dörp langzoam meer vörm kreeg. t Landschap werd minder wild. Heide en veen moeken ploats veur akkers en graslaand.
Ien e zestiende eeuw heurde hij verhoalen over oorlogen, geloofsruzies en rondtrekkende soldoaten. Toch bleef Moarum bestoan. Boeren ploegende heur laand, kiender speulende rond de kerk en t dörp groeide langzoam deur.
Toen Jan rond 1812 weerom kwam, herkende hij et dörp host niet.
Der stonden mor n twaalftal boerderijen ien e kern, mor der levende veul meer minsen ien e omgeving. Overal zag hij turfstekers aan t wark. t Veen werd òfgroaven en de turf werd verkocht as brandstof. Turfwinning was n belangrieke bron van ienkomsten worden.
De lucht rook noar natte grond en rookplumen.
“Het veen brengt geld op,” vertelde een veenarbeider terwiel hij zien schop del zette.
Jan keek noar de voarten die aanleid wadden veur t vervoer van turf. t Landschap veranderde sneller dan ooit.
Nog es honderd joar loater, rond 1910, heurde Jan n vremd geluud.
Brommend en puffend ree der n automobiel over de weg woar vroeger allinneg peerdenwoagen kwammen.
Moarum was niet langer n òfgelegen esdörp. Der kwammen betere wegen, winkels en schoelen. De bevolking groeide en t dörp kreeg aal meer verbiening met de rest van Grunnen en Friesland.
Jan liep bij de kerk laangs woar der eeuwen eerder de bouw van zien had. De toren ston der nog altied onverstoorboar bij. “Doe hest ok veul zien,” zee der tegen de olle stenen kerk.
De kerk antwoordde niet, mor Jan had et gevoel dat zij hum begreep.
Toen kwam de eenentwintegste eeuw.
Jan stapte uut de mist en stond ieneenent tussen auto’s, fietsers en moderne huzen. Minsen keken op schermkes die licht gavven zunder vuur. Woar vroeger moeras lag, wadden nou woonwieken. Woar turf stoken werd, stonden nou bomen en landbouwgrond.
Toch herkende hij wat.
De olle kerk. De zandrug woarop et dörp ooit ontstoan is.
De noam Moarum, betekent “woonplaats bij het water”.
Jan ging op n bankje zitten.
Duzend joar ha-der zien hoe et dörp veranderde. Van n kleine nederzetting tussen veen en wotter tot n modern dörp.
Hij knees. De minsen en de huzen wadden veranderd. Zulfs et landschap was veranderd. Mor Moarum was nog altied Moarum.
En terwiel de avondzun op e olle kerk scheen, zette Jan vannijs n stap ien e mist.
Meschien zol hij over honderd joar nog es weerom kommen om te zien welk verhoal et dörp dan weer te vertellen had.
NB: Dit verhoal is schreven deur Jan van der Velde, noar n idee van OudMarum.
Omzet ien t Westerkwartiers deur Leneke Struiksma
Mientje: ‘Alles wordt aans, allènt de zun komt elke dag weer op!’
