Van Wenen tot New York: Grijpskerk was wereldberoemd

GRIJPSKERK - Een wereldberoemde operette uit 1900, een toneelstuk, een boek en zelfs een speelfilm uit 2017: allemaal met één verrassende overeenkomst: Grijpskerk. Hoe belandde dit Groningse dorp in verhalen van Wenen tot New York? Dat raadsel liet historicus Bindert Helder niet los. Schrijver Sietse van der Hoek werd benaderd om er een toneelstuk over te schrijven. Daar bleef het niet bij. Afgelopen jaar verscheen zijn boek Beklemde Zielen. 

Op een boerderij in Doezum begon voor Sietse van der Hoek (1943) het leven dat hij achter zich liet. Nu schrijft hij over een boerenzoon die in Wenen ‘theater maakte’- en zo Grijpskerk op de wereldkaart zette. ‘Ik kom ontzettend graag naar Groningen. Groningen is het mooiste land op aarde. De ruimte, de uitzichten, de hoge luchten. Het is altijd een feest om terug te zijn.’

Toch voelt hij de opluchting als hij weer terugrijdt naar Amsterdam. Jaren geleden vertrok hij naar de hoofdstad om voor de Volkskrant als verslaggever en correspondent te werken. ‘In Amsterdam is veel beweging. Je hoort trams, het is druk. Dat heb je minder in Groningen. Het klinkt snobistisch – en zo bedoel ik het niet – maar Groningen voelt kleiner. In zeker zin is de stad een beetje een dorp. Ik vind dat een beetje benauwend.’

‘Nee, ik zou niet meer in Groningen willen wonen. Ik ben nogal allergisch voor nostalgie. Je moet niet teruggaan naar een oude liefde, en ook niet naar waar je vandaan komt. Teruggaan naar iets wat geweest is loopt bij mij altijd op teleurstellingen uit’, zegt hij stellig. Toch blijft hij voor zijn werk regelmatig terugkomen. ‘Uit mijn begintijd als journalist hield ik veel contacten in het noorden over. Zij vroegen mij regelmatig of ik iets wilde schrijven. Zo benaderden kunstenaar Gert Sennema en historicus Bindert Helder mij met de vraag of ik een toneelstuk wilde schrijven over de operette Die Lachende Erben.’

De operette bleek niet interessant genoeg om voor hedendaags publiek op te voeren. Maar Binderts vraag wél: hoe kon het dat dit stuk zich afspeelde in een dorpje dat buiten Groningen nauwelijks bekend was? Van New York tot Amsterdam, van Boedapest, Berlijn tot Wenen. In al deze wereldsteden was Die Lachende Erben een grote hit. Het stuk was voor die tijd al een beetje ouderwets, maar er zaten opvallende verwijzingen in naar vrouwenemancipatie en grensoverschrijdend gedrag.

‘Volgens Bindert kon het niet anders dan dat een boerenzoon uit Grijpskerk hier de aanstichter van was’, vertelt Sietse. Die boerenzoon was Enno Wiersma, geboren in 1858 in Pieterzijl bij Grijpskerk. Hij studeerde geneeskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en vertrok daarna naar Wenen om uiteindelijk de eerste hoogleraar psychiatrie in Groningen te worden. Als student in Groningen raakte hij geïnteresseerd in theater en in Wenen kon hij zijn geluk niet op. Deze stad was destijds het centrum van vernieuwende kunst en cultuur. Er werd scherp gediscussieerd over politiek, filosofie, wetenschap en emancipatie. Hoewel niemand precies weet hoe het stuk tot stand kwam, lijkt Binderts theorie plausibel.

Sietse gebruikt het als basis voor het toneelstuk dat hij schreef. ‘Omdat het een theaterstuk werd, moest er spektakel in. Dat betekende ook een stuk nattevingerwerk. Het is de bedoeling dat de voorstelling deels in een boerderij buiten Grijpskerk, en deels buiten uitgevoerd wordt.’

Het verhaal liet Sietse niet los. ‘De thema’s uit het toneelstuk raken mij, als boerenzoon. Op een gegeven moment dacht ik: ik kan hier ook een boek van maken.’ Hij ging verder met Binderts speurwerk en vond via een achterkleinkind van de Wiersma’s in Amsterdam dozen vol familiecorrespondentie. ‘Mijn doel was om zo betrouwbaar mogelijk te zijn – feitelijker, met minder spektakel dan het toneelstuk. Maar ik ben geen historicus. Ik wil een mooi verhaal maken.’ Na een jaar schrijven verscheen Beklemde Zielen.

Het boek volgt de familie Wiersma over 75 jaar: grootvader Dirk, een Gronings-Friese boer die God buiten de deur zette. Zoon Enno, de psychiatrieprofessor die zich afvroeg: wat willen vrouwen? En kleinzoon Dirk, criminoloog en psychiater, die samen met zijn vrouw uiteindelijk zelfmoord pleegt. Het is een verhaal over ontwikkeling, kritisch denken en losbreken uit je vertrouwde milieu.

Sietse herkent de beklemming die de hoofdpersonen in het boek ervaarden. ‘Mijn vader was een koeienboer in het Westerkwartier. Vanaf een bepaald moment huurde hij elk jaar een stuk land in de Westerhorn bij Grijpskerk om er aardappels te verbouwen. Ik was de klos en moest hele dagen met hem mee in de zon op het land schoffelen. Dat vond ik tamelijk vervelend. Wat mijn vader graag wilde is een dikke boer worden op het Hogeland. Geen koeien, maar akkers. Dat was veel chiquer, dat gaf aanzien.’

‘Ik wilde echt geen boer worden, ging naar de Kweekschool en kon me verder ontwikkelen. Ik dacht altijd dat mijn vader met groot genoegen boer was, maar daar twijfel ik nu aan. Hij had geen keuze, het was voor hem een vanzelfsprekendheid om boer te worden. Dit werd mij steeds duidelijker tijdens het schrijven van Beklemde Zielen. Zo werkt dat voor mij, als ik ergens over schrijf, begrijp ik de wereld beter.’

En zo lijkt de puzzel in elkaar te vallen. De trein naar Amsterdam wacht op hem. Maar één puzzelstukje ontbreekt nog. In 2017 volgt de Oostenrijkse film Arthur & Claire de Weense Arthur, die naar Amsterdam gaat voor euthanasie. Hij ontmoet daar een vrouw die ook zelfmoord wil plegen. Ze brengt de nacht met hem door. De volgende ochtend besluiten ze om samen in de bus te stappen naar…Grijpskerk.

‘Daar heeft Bindert een hand in gehad, zonder dat hij dat zelf wist’, zegt Sietse lachend. ‘Bindert had ooit theaters in Duitsland en Oostenrijk benaderd voor de operette en stuurde hen als dank een verjaardagskalender met foto’s van Grijpskerk. Het toneelstuk Arthur & Claire werd in een van die theaters opgevoerd en later verfilmd. Bindert vermoedt dat de regisseur die kalender zag hangen en dacht: Grijpskerk! Daar moet Arthur naartoe.’