Meer eigen regie voor Oekraïners in het Westerkwartier

WESTERKWARTIER - Terwijl het Rijk de definitieve plannen voor de langetermijnopvang van Oekraïense vluchtelingen vooralsnog voor zich uitschuift, neemt de gemeente Westerkwartier zelf het heft in handen. Met een gloednieuwe toekomstvisie sorteert de gemeente voor op een langer verblijf van de ruim 400 ontheemden binnen haar grenzen. Het doel? De opvang, die na de hectische beginfase al snel stabiel en op orde was, nu doorontwikkelen naar een nóg kwalitatievere, toekomstbestendige opvang met privacy en zelfredzaamheid als fundament.

Op dit moment vangt de gemeente Westerkwartier 410 Oekraïense vluchtelingen op, verdeeld over vier locaties. Hoewel de opvang na de eerste crisisopvang in 2022 relatief snel in rustiger vaarwater kwam en sindsdien stabiel draait dankzij de inzet van betrokken personeel, is de rek er na vier jaar opvang op de huidige locaties uit. Ze voldoen simpelweg niet aan de eisen voor langdurige bewoning. De overgang van crisisopvang naar een volwaardig thuis is een geleidelijk proces, en met de nieuwe visie zet de gemeente de volgende logische stap.

De gemeente neemt hiermee het heft in eigen handen en besluit niet af te wachten wat het Rijk besluit. De regelingen vanuit het Rijk gaan veranderen, maar enige duidelijkheid hierover is er nog niet. De locaties die opgezet zijn, zijn echter niet geschikt voor langdurige bewoning en inmiddels wonen de Oekraïners hier al vier jaar. Het grote doel van Westerkwartier is meer in te zetten op eigen regie van de bewoners. Ook meer privacy is een groot doel, zodat het wonen in Nederland aangenamer wordt.

De verschillen tussen de locaties in de gemeente zijn aanzienlijk. De kleinste locatie bevindt zich in Sebaldeburen en telt zo’n dertig bewoners. Zowel deze locatie als de opvang in Zuidhorn stammen uit dezelfde beginperiode in 2022. Zuidhorn is met maar liefst 180 plekken een van de grootste locaties. Hoewel de privacy hier door de grotere schaal het minst optimaal is, is het tegelijkertijd een locatie waar de opvang en de onderlinge sfeer al heel lang erg goed verlopen.

Toch is juist op de grotere locaties de behoefte aan vernieuwing voelbaar. Er zijn de afgelopen tijd weliswaar geleidelijk verbeteringen doorgevoerd, zoals het plaatsen van tussenwandjes en het monteren van sloten op de deuren voor meer privacy, maar de situatie kan beter. Er zijn nu nog slaapzalen waar mensen noodgedwongen de ruimte moeten delen. De gemeente gaat per locatie een lijst met criteria langs om te bepalen wat er moet veranderen; het definitief laten verdwijnen van de gemeenschappelijke slaapzalen is daarbij een belangrijk speerpunt.

De locatie in Midwolde laat zien hoe de opvang het gemakkelijkst toekomstbestendig kan worden gemaakt. Dit is de meest recente locatie waar gezinnen hun eigen, kleinere kamers hebben. Hoewel ook hier nog verbeterpunten liggen, zoals een aantal resterende slaapzalen, is de basis er goed. De inrichting van een locatie bepalend voor de rust en de sfeer. Idealiter hebben de bewoners een eigen afsluitbare ruimte met het eigen gezin. Het goed inregelen van privacy voorkomt spanningen onderling. Continu bovenop elkaar wonen en telkens met meer mensen een ruimte delen, kan leiden tot ruzie en irritaties.

Dat de opvang in Westerkwartier de afgelopen vier jaar zo harmonieus is verlopen, is mede te danken aan de intensieve woonbegeleiding. De begeleiders hanteren een specifieke werkwijze waarbij gekeken wordt naar ‘positieve gezondheid’: een methode die stuurt op balans binnen verschillende leefgebieden zoals financiën, mentaal welbevinden en zingeving. Er gelden duidelijke huisregels om de rust en regelmaat te bewaren, maar daarbinnen krijgen bewoners juist de ruimte om zelfstandig te worden.

Die proactieve aanpak werpt zijn vruchten af. Maar liefst 60 tot 70 procent van de bewoners in de arbeidsgeschikte leeftijd heeft inmiddels een baan. Dit percentage is vergelijkbaar met de reguliere Nederlandse maatschappij. Overdag zijn de meeste locaties dan ook zo goed als uitgestorven: de ouders werken en de kinderen gaan naar school.

Deze zelfredzaamheid is het hoofddoel van de nieuwe visie. Daarbij wordt er gezocht naar een mooie balans tussen wel helpen, maar niet te veel. Met dit beleid moet voorkomen worden dat mensen passief worden. Uiteindelijk moeten zij goed mee kunnen draaien in de maatschappij. Dat ze hun eigen gang kunnen gaan in Nederland en bijvoorbeeld zelf weten hoe dingen zoals toeslagen uitgezocht en aangevraagd moeten worden, zonder een locatiebegeleider nodig te hebben.

De locatiebegeleider ondersteunt en maakt de bewoners wegwijs, zodat ze het later zelf kunnen doen. De gemeente benadrukt dat het opstellen van deze visie bittere noodzaak is. Zelfs als de oorlog in Oekraïne snel tot een einde zou komen, zullen veel ontheemden niet direct kunnen terugkeren naar hun thuisland, omdat huizen simpelweg zijn verwoest. Bovendien zijn kinderen die hier al jaren opgroeien inmiddels volledig geworteld in de regio, wat de drempel om terug te keren vergroot.

Met deze proactieve visie hoopt Westerkwartier niet alleen de bewoners perspectief en menswaardigheid te bieden, maar ook klaar te zijn voor de uiteindelijke kaders van de landelijke overheid. De gemeente Westerkwartier ziet dat zij in de uitvoering zelf al veel kan betekenen. Met een nieuwe visie is zij goed voorbereid. De hoop is dat het Rijk dezelfde kant opgaat.